Gertrude Stein: ‘Ik heb altijd historisch willen zijn’

Gertrude Stein: ‘Ik heb altijd historisch willen zijn, al vanaf dat ik een baby was voelde ik het zo

Een zondagskind, een muze van kunstschilders en fotografen, een invloedrijke kunstkenner die een leven van een Parijse bohémienne leidde, een zelfverzekerde schrijfster voor wie haar eigen genialiteit pal boven water stond. Dit alles is dé Gertrude Stein. Zo zagen anderen haar, zo zag zij zichzelf en zo wilde ze graag gezien en herinnerd worden. Ze creëerde haar imago alsof ze haar eigen literaire personage was en vertelde over ‘Gertrude’ in de derde persoon. En inderdaad, wie zou beter over Gertrude Stein kunnen vertellen dan zijzelf? 
 
‘Altijd scheen de zon voor hen, jaar in jaar uit’… 
Als je de boeken en brieven mag geloven, leefde ze altijd ‘heerlijk’, ‘leuk’ en ‘plezierig’. Haar jeugdjaren bracht ze onbezorgd in zonnig Californië door, tijdens haar studie aan het Radcliffe College en de Johns Hopkins School of Medicine hield ze zich uitsluitend met de favoriete vakken filosofie, psychologie, biologie en scheikunde bezig. Gedurende 34 jaar woonde ze financieel onafhankelijk (‘reasonably poor’) in Parijs en kon ze zich ‘plezierige’ reizen naar Spanje, Italië of Engeland permitteren. Gertrude Stein voelde zich een zondagskind en gedroeg zich alsof de hele wereld aan haar toebehoorde.
 
Ze was gesteld op een aangenaam leven en op ‘verrukkelijke mensen’. Aan het begin van de nieuwe eeuw opende zij samen met haar broer Leo de deuren van hun Parijs appartement voor kunstenaars, schrijvers en expats. In de loop der jaren groeide Steins kunstcollectie uit tot een klein museum van de avant-garde kunst. Henri Matisse, Pablo Picasso, Guillaume Apollinaire, Juan Gris, Georges Braque, vrienden, kennissen, kennissen van kennissen en een ‘eindeloze stoet vreemdelingen’ bezochten het atelier op rue de Fleurus 27 om de nieuwe aanschaffen te bewonderen en om bij de Steins gezien te worden. De bezoekers ‘kwamen en gingen’, en allemaal bezorgden ze Stein ‘een kostelijke tijd ’.
 
Na de verhuizing van Leo in 1910 deelde Stein het huis en de belangstelling voor de nieuwe kunst met haar levenspartner Alice B. Toklas (1877–1967). 35 jaar lang typte Alice de manuscripten van Gertrude uit, zorgde voor het huishouden en hield de vrouwen van de beroemdheden gezelschap terwijl hun echtgenoten met dé Gertrude Stein converseerden. 
Zelfs de 1e Wereldoorlog leek weinig invloed op de gevestigde levensroutine te hebben. De gesprekken over filosofie en geschiedenis, de wandelingen met de honden, reizen naar Londen, Barcelona en Palma de Mallorca en aankoop van stoelen en een divan (want ‘je had in die dagen behoefte aan dat soort troost en dat soort comfort’) gingen door. Tussendoor zorgden Stein en Toclas als vrijwilligers van het Amerikaanse Fonds voor het Franse leger voor de bevoorrading van militaire ziekenhuizen. Ze reden rond in een Ford en lieten een serie foto’s maken – Gertrude, Alice en een Ford – die ze als briefkaarten verstuurden. De eerste foto’s in de geschiedenis van twee vrouwen die openlijk als stel woonden. Voor hun verdiensten voor het Franse leger kregen de dames een Médaille de la Reconnaissance Française. Voor de buitenwereld berichte Stein slechts dat “de tijd verstreek, we hadden het heel druk en toen kwam de wapenstilstand. […] De vrede daalde over ons neer’
 
‘Iets nieuws is altijd weer een avontuur’
In het interbellum werd het weer druk rondom Stein. Tristan Tzara, Ezra Pound, T.S.Eliot, Francis Rosa, Jean Cocteau, Ernest Hemingway, Scott Fitzgerald, Virgil Thompson: Stein had een fijne neus voor nieuwe talenten en was levenslang nieuwsgierig naar kunstenaars die hun tijd vooruit liepen. Ze bevond zich altijd ‘in het hart van een kunstbeweging waar de buitenwereld op dat moment niets van wist’. En bij gebrek aan beweging creëerde Stein er zelf één. Zo stuurde ze de uitdrukking ‘de verloren generatie’ de wereld in. Ze verzon het ter plaatse bij wijze van introductie van jonge schrijvende expats aan Hemingway.  
 
Behalve de kunst was Gertrude Stein ook nieuwsgierig naar levensverhalen. Met Picasso voerde ze lange gesprekken die voornamelijk ‘over honden, over de dood, over ongelukkig zijn’ gingen. Ze zat nooit verlegen om kritiek of advies. Ze was overtuigd dat ze daarmee haar vrienden een dienst van ‘onschatbare waarde’ bewees: als creatief mens begreep ze als geen ander ‘de grondslag van creativiteit’.
En ze had haar eigen voorkeuren. Het liefst onderhield ze contact met ‘genieën, halve genieën en potentiële genieën’. Met ‘ons soort’ mensen, want haar eigen genialiteit stond buiten discussie. Haar con-, half- en potentieel geniale vrienden beschreef Stein in een serie ‘woordportretten’. De eerste, over Matisse en Picasso, werden gepubliceerd in 1912 in New-York.
Zelf bleef ze nooit op de achtergrond. Gertrude Stein werd één van de meest gefotografeerde en geportretteerde vrouwen van de 20e eeuw. Haar portretten verraden hoe leuk ze het vond om te poseren en hoe veel belang ze hechtte aan being portretted. Via nieuwe beelden stond ze voortdurend in de belangstelling bij de pers. Reclame kon ze goed gebruiken om haar eigen werken te promoten. Want haar levenswerk was uiteindelijk niet die van de muze maar die van de schrijver. 
 
‘Ik schrijf voor mijzelf en vreemden’. 
Met deze woorden opende Stein één van de hoofdstukken in The Making of Americans (1906-08), het boek dat haar in 1925 in Amerika beroemd maakte. 1000 pagina’s en 565.000 woorden. Het manuscript lag jaren in haar schrijftafel totdat de eerste delen op voorspraak van Hemingway als feuilleton uitkwamen. Heel begrijpelijk dat Stein sindsdien een zwak voor Hemingway had. De volledige publicatie van haar boek zag ze als een mijlpaal in de literatuurgeschiedenis. Het boek kondigde immers ‘het begin van het moderne schrijven’ aan.  
Ze schreef ‘tussen twee bezoeken, in de auto, onder het poseren’. Gedichten, verhalen, toneelstukken, woordportretten en de bestseller  ‘Autobiografie van Alice B.Toklas’ (1933), geschreven door Gertrude Stein over Gertrude Stein. De meeste lezers kennen Stein slechts van twee zinnen: ‘before the flowers of friendship faded friendship faded’ en ‘een roos is een roos is een roos is een roos’. Deze laatste was de favoriet van Stein zelf, het werd haar motto dat ze op alles liet afdrukken en borduren, van briefpapier tot het tafellinnen. Ze wist dat critici en lezers haar taalexperimenten, pagina’s lange zinnen, zelfverzonnen woorden en eigenzinnige stijl ‘schrikbarend’ vonden. Maar toch werd ze altijd geciteerd. Het kon niet anders, want ‘in haar tijd [was zij] de enige als het om engelse literatuur [ging]’.    
 
‘Mijn zinnen gaan onder hun huid zitten, dat weten ze alleen zelf niet’. 
Tijdens de 2e Wereldoorlog bleef Stein in het zuidoostelijke deel van Frankrijk. Joods, Amerikaans, homoseksueel en eigenaar van een avant-garde collectie, alleen al met één van deze ‘strafbare feiten’ liepen Alice en Gertrude gevaar. Maar ze bleven ongedeerd. Stein vermoedde dat de bezetters zich gewoon niet realiseerden met welke beroemdheden ze te maken hadden. Ze overleed aan kanker op 27 juli 1946 en werd begraven op Père Lachaise. 
 
Pas na haar dood werd ze echt beroemd. Stein en modernisme, Stein en avant-garde kunst, Stein en Parijs, Stein en vrouwenemancipatie, Stein en Amerikaanse literatuur. Wetenschappers, toneelspelers, regisseurs, popartiesten, avant-gardisten, postmodernisten en activisten roemen haar voor ‘overschrijding van grenzen’, ‘open interpretaties van teksten’ en ‘afwijzing van lineaire vertellingstructuur’. Stein is een Amerikaans cultureel icoon geworden.
 
Sinds 11 april 2008 is Gertrude Stein lid van Facebook. Haar Facebookpagina kon in april 2012 op 7.206 ‘volgers’ rekenen. Vanuit de hele wereld komen er berichten over tentoonstellingen, films, workshops en nieuwe uitgaven. Zelf zou de schrijfster de sociale media ongetwijfeld heel ‘plezierig’ gevonden hebben. Alice zou er dagelijks over etentjes, boodschappen, modetrends en uitstapjes berichten, terwijl Gertrude haar commentaar op tentoonstellingen, premières en culturele kaalslag zou plaatsen. En ook op Facebook zouden ze een leuke kring van ‘verrukkelijke’ Facebook vrienden hebben.  ©OlgadeKort, 2012.

* De citaten komen uit De Autobiografie van Alice B.Toklas, A Message from Gertrude Stein en The Making of Americans. 

► korte versie: pdf: Timbres12SteinGepubliceerd in TimbresAlle kleuren van het Orgelpark, 2012, nr.12, najaar, p.22-23. ►Download de digitale Timbres: http://www.orgelpark.nl/pages/timbres.

►Gertrude Stein. Reading Valentine to Sherwood Anderson (tape): Festival Min of meer Minimal, zondag 7 oktober 2012, 14:15. Het Orgelpark (Gerard Brandtstraat 26, Amsterdam). ►Voor meer informatie zie: www.orgelpark.nl.

 

 

 

Advertenties

Comments

  1. Bijzonder goede beknopte beschrijving van het leven van Gertrude.
    De expositie van de in die tijd door de familie STEIN verzamelde kunstwerken van avant-gardistische schilders in het Grand Palais in Parijs verleden jaar ,was heel inposant.(is nu in New York dacht ik)
    Dat zij en Allis B.tijdens de bezetting in Frankrijk bleven en het overleefden is in onze ogen toch heel bijzonder.

  2. Plezierig te lezen, korte biografie. Dankjewel Olga

Trackbacks

  1. […] ook Gertrude Stein (volledige tekst) op deze blogsite. Share this:TwitterFacebookLinkedInVind ik leuk:LikeBe the first to like […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: