O. de Kort. Verboden en vervolgd: Een muzikaal project van de Leo Smit Stichting (Kunstzone, nr.5, 2014)

Olga de Kort. Verboden en vervolgd: Een muzikaal project van de Leo Smit Stichting over de Nederlandse componisten tijdens de Tweede Wereldoorlog. (gepubliceerd in Kunstzone, 2014, nr.5, p.58-59)

Stel je voor, jij woont in Amsterdam van 1941, jij componeert maar al je muziekbladen belanden uiteindelijk in een doos op zolder. Je muziek wordt niet meer uitgevoerd en jij zelf wordt vervolgd en met de dood bedreigd. Of stel je voor dat jouw favoriete liedjes morgen niet meer op radio te horen zijn omdat een zanger wordt verboden. Dat zijn slechts twee vragen die de leerlingen van de Amsterdamse International Community School op 16 april jl. aan het denken zetten over heel belangrijke dingen in het leven: persoonlijke vrijheid, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van een kunstenaar. Een indrukwekkende rij van existentiële vragen voor leerlingen van groep 8, maar ze konden ze wel aan.

De aanleiding voor dit ongewone denkwerk was een bijzonder project van de Leo Smit Stichting over vervolgen en verboden componisten uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog. Een pilotproject dat het leven en werken van deze vervolgde componisten ook muzikaal verklankte in een concert gespeeld door de fluitiste Eleonore Pameijer, de pianist Marcel Worms en de zangeres Rivka Worms. De combinatie van een onbekend onderwerp met onbekende muziek bleek uitstekend te werken, dankzij de bevlogenheid van musici en de vele raakvlakken met al bekende thema’s uit geschiedenis, kunst en zelfs maatschappijleer.

Verboden componisten

Naast het vertellen over de componisten in de Tweede Wereldoorlog stelden de musici en de musicologe Carine Alders zich als doel om kinderen kennis te laten maken met de Nederlandse klassieke muziek uit die tijd. Het voorbereidende werk werd gemaakt door de docenten zelf die de aangeboden lesbrief in de klassen behandelden. Ze vonden het thema goed bij de onlangs besproken Tweede Wereldoorlog passen en merkten dat de leerlingen vol verwachting naar het concert uitkeken.

Hoewel de Leo Smit Stichting zich vooral met de muziek van joodse componisten bezig houdt, werd de nadruk in dit project veel ruimer op het begrip “verboden” gelegd. In zijn toelichting tijdens het concert vertelde de pianist Marcel Worms dat er genoeg redenen zijn om muziek van iemand niet uit te voeren: ‘De maker ervan is zwart, belijdt een ander geloof of wordt in zijn artistieke ontplooiing gehinderd’. Vanuit dit oogpunt is het thema “verboden en vervolgd” nog steeds actueel. Volgens Worms is het belangrijk dat iedereen, ook kinderen, beseffen ‘wat een groot goed het is als kunstenaars het werk kunnen maken dat ze willen en dat de liefhebbers daar in vrijheid van kennis kunnen nemen’.

Dappere mensen, die componisten!

Het programma van het concert werd opgebouwd rondom drie componisten: Leo Smit (1900-1943), Dick Kattenburg (1919-1944) en Marius Flothuis (1914-2001), de laatste trouwens geen joodse componist, maar wel ‘een dappere man die de vervolgde musici hielp.’ Gezien de reacties van leerlingen, bleek Leo Smit de onbetwiste favoriet van dit concert. Zijn aanstekelijke Hommage aan Remmington was een uitgangpunt voor een gesprek over de verboden muziek van de 20e eeuw. Met de hulp van de vragen van pianist Marcel Worms kwamen ze vrij snel bij jazz, blues, boogie-woogie en zelfs Pussy Riot uit.

Heel aangrijpend was de uitvoering van de Aubade en het Lamento uit de Sonata da camera, geschreven door Flothuis in Kamp Vught. In haar toelichting vertelde de fluitiste Eleonore Pameijer over het tot stand komen en de eerste uitvoeringen van deze stukken in Kamp Vught zeventig jaar geleden. De verhalen bij de gespeelde muziek vormden een wezenlijk onderdeel van het concert. Juist door de muziek aan te vullen met verhalen kan ‘de verleden tijd tot leven komen’, vindt Pameijer. ‘Daardoor komt de muziek ook beter over dan ‘zomaar’ een stukje van Bach of Mozart. Kinderen kunnen het heel goed begrijpen. Verdrukking, buitensluiten (pesten!) is van alle tijden.’

Het verhaal over de vondst van de composities van de jonge Dick Kattenburg, die jarenlang in  een doos op de zolder van zijn zus werden bewaard, trok meteen de aandacht van de leerlingen. Het gespeelde Pièce voor fluit en piano van de toen nog 17-jarige componist heeft veel los gemaakt, de kinderen begonnen spontaan te bewegen en dansten met de melodie mee. Het viel alle aanwezige docenten en musici op hoe goed alle 48 kinderen op de muziek reageerden. Ze waren echt ‘open-minded’, volgens Pameijer, en konden volgens Alders ‘bijzonder goed verbanden leggen’.

Open en enthousiast

Tot slot hielden de kinderen hun eigen presentatie over de verboden liedjes van de tweede helft van de 20e eeuw. Het afsluitende lied van de Beatles over diversiteit werd met veel plezier samen gezongen – luid, uit volle borst en onder onophoudelijk gelach. Maar deze vrolijke omschakeling betekende geenszins dat de scholieren de presentatie van musici al vergeten waren. De reacties na afloop lieten zien dat ze zowel de boodschap als de presentatie wisten te waarderen. Volgens de docent Bart-Jan Kazemier waren de leerlingen ‘enthousiast en stonden ze open voor het concert, ook al is klassieke muziek niet meteen iets wat hen aanspreekt.’ En zelfs al vergde het verhaal over componisten de nodige concentratie, taalbeheersing (er waren ook leerlingen uit de klassen met het Nederlands als tweede taal aanwezig) en ook al werd de presentatie door sommige kinderen als ‘langdradig’ ervaren, sprak de uitgevoerde muziek toch wel iedereen aan. Vooral de ritmische en kleurrijke jazzmuziek deed het goed. Een reactie van een Ierse leerling beschrijft de stemming in de zaal heel treffend: ‘Ik dacht dat de Tweede Wereldoorlog klassieke performers geweldig werk deden. Ik vond vooral het jazzstuk op de piano zeer creatief.’ Ook de fluitklanken maakten veel indruk: ‘erg rustig en stil, maar ook enthousiast en luid’, en niet onbelangrijk – ‘een genot om naar te kijken.’

Uit reacties van zijn leerlingen trok Kazemier de conclusie dat ‘de focus nog meer op de muziek’ zou kunnen liggen. Een tip voor de toekomst, want dit pilotproject verdient het om bij meerdere scholen gespeeld te worden. Kazemier heeft in ieder geval nieuwe links die het project nog meer aan ‘het hier en nu kunnen koppelen’: ‘Wat is censuur? Hoe is het om niet je mening of je muziek te mogen laten horen?’  De musici van Leo Smit Stichting staan open voor verdere suggesties en schoolaanvragen. ©Olga de Kort, 2014. 

Meer informatie over de Leo Smit Stichting: www.leosmit.org.

zie ook: Olga de Kort – Vervolgde componisten (PianoBulletin, 2015), Vervolgde componisten (Kunstzone, 2015).

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

 

 

Advertenties

Trackbacks

  1. […] ook: Olga de Kort – Vervolgde componisten (Kunstzone, 2015), Verboden en vervolgd (muziekproject, […]

  2. […] ook: Olga de Kort – Vervolgde componisten (PianoBulletin, 2015), Verboden en vervolgd (muziekproject, […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: