O. de Kort. Vsevolod Zaderatsky – Interview met Jascha Nemtsov

Jascha Nemtsov, Berlijn, februari 2016, foto RMiN-Olga de KortJascha Nemtsov over Vsevolod Zaderatsky en zijn 24 Preludes en Fuga’s (Berlijn, februari 2016) 

De naam van Vsevolod Zaderatsky is nog niet zo goed bekend bij het Westerse publiek. Elk concert en elke cd-opname betekent een nieuwe ontdekking. Wanneer hebt u zijn muziek zelf voor het eerst leren kennen? Ook nog niet zo lang geleden, pas in 2007. Ik was gevraagd om een artikel over de componisten in de Goelag te schrijven. Aangezien er toen nog weinig informatie over deze musici beschikbaar was, begon ik op Internet naar vervolgde componisten, slachtoffers van de Stalinistische repressies en Sovjet strafkampen te zoeken. Zo kwam ik de naam van Vsevolod Zaderatsky tegen. Toen ik er achter kwam dat zijn zoon, ook Vsevolod, aan het Conservatorium van Moskou werkte en al jaren met de muzikale nalatenschap was zijn vader bezig was, heb ik meteen contact met hem opgenomen.

Wat was uw eerste indruk van de muziek van Zaderatsky?  Aanvankelijk wilde ik alleen over hem als slachtoffer van het Stalinistische regime schrijven, maar toen ik me in zijn composities verdiepte, besloot ik ook zijn muziek te gaan spelen. Ik begon met de cyclus 24 Preludes, die trouwens in hetzelfde jaar ontstond als de 24 Preludes van Dmitri Sjostakovitsj. Ik heb ze later samen op een cd opgenomen. Zaderatsky werkte aan deze cyclus aan het eind van 1934 in Moskou, kort voor zijn gedwongen ballingschap in Jaroslavl.

Wat voelde u toen u deze onbekende preludes in uw handen kreeg? Het was zonder meer spannend om deze onbekende werken voor mezelf te Zaderadsky papierontdekken. Ik had met muziek te maken die nog geen uitvoeringstraditie kent. Musici zijn tegenwoordig gewend om eerst tien verschillende varianten op YouTube te bekijken of op cd te beluisteren en daarna pas een eigen versie ‘samen te stellen’. In het geval van Zaderatsky heb je slechts zijn bladmuziek. Ik moest eerst voor mijzelf een duidelijk beeld kunnen creëren om deze voor iedereen nieuwe muziek tot leven te brengen.

Was Zaderatsky dan helemaal verzwegen en nooit gespeeld? Als gevolg van zijn arrestaties, veroordelingen en verbanningen mocht hij zijn werken niet spelen, en de anderen mochten ze niet in hun programma’s opnemen. Er was ooit wel een concert geweest, dat om onverklaarbare redenen doorging, maar zonder enige aankondiging, affiche of programmaboekje. Zaderatsky vroeg zelfs om een bewijsbriefje dat het concert plaats vond en hij zelf speelde. Het is voor ons moeilijk te bevatten: een musicus die om een briefje vraagt als bewijs van zijn gespeelde concert. Het is helaas bij deze ene keer gebleven. De eerste hedendaagse uitvoeringen dateren uit 2002 en 2003. Wat betreft zijn bladmuziek uitgaven, die waren op de vingers van een hand te tellen. Pas aan het begin van deze eeuw ontstond er enige belangstelling voor Zaderatsky als componist.

Vsevolod ZaderatskyLeefde hij in volledige anonimiteit? Ooit was Zaderatsky bekend in Moskou als moderne, veelbelovende componist en als een van de leden van de Associatie voor Hedendaagse muziek. Hij was goed bevriend met Aleksandr Mosolov. Maar al zijn kennissen van vroeger werden vervolgd of konden zelf moeilijk het hoofd boven water houden. Hijzelf leefde als balling in Oekraïne en Rusland, met name in Jaroslavl, Lviv, Zjytomyr en Krasnodar. Hij leefde in armoede en inderdaad in volledige anonimiteit. Het enige werk dat hij kon krijgen was dirigent van plaatselijke amateurorkesten en pas aan het eind van zijn leven werkte hij als docent op het conservatorium van Lviv. Niemand kende hem als componist. Zelfs zijn muziek voor radioprogramma’s uit de jaren dertig van de vorige eeuw werd anoniem uitgevoerd. De tragiek van zijn leven is dat wij ons geen idee meer kunnen vormen over zijn vroegere muziek, alles is bij zijn arrestatie in 1926 vernietigd.

Een kunstenaar met gesnoerde mond die nooit zijn muziek hoort, hoe moeilijk moet dat voor hem geweest zijn! Het is ongelooflijk dat hij nog kracht vond om door te leven, te werken en te componeren. Stel je voor, als 35-jarige componist je volledige oeuvre kwijt te raken. Dat vraagt om ongelooflijke wilskracht en moed. In feite was hij als scheppend kunstenaar door de staat levend begraven.

Heeft hij met iemand over zijn leven kunnen praten? Met zijn zoon Vsevolod wellicht? Nee, hij hield alles voor zich. Alleen zijn vrouw was op de hoogte. Hij wilde niemand schade berokkenen. Zijn zoon herinnert zich hoe hij net uit de Goelag kwam – een vreemde, magere en uitgeputte man. Van schrik begon het kind meteen te huilen. Vsevolod was 17 cd Vsevolod Zaderatsky. 24 preludes en fuga's - Jascha Nemtsov, pianojaar toen Zaderatsky overleed, en hij wist er absoluut niets van. Pas later vertelde zijn moeder over alles wat was hem overkomen.

Dankzij de bewaard gebleven muziek weten we waar hij mee bezig was in de jaren van zijn opgelegde zwijgen.  Alles wat we over zijn muziek weten, is inderdaad gebaseerd op Zaderatsky’s latere composities. Ik werk nu aan de representatieve anthologie van zijn pianomuziek. Toen ik 24 Preludes en Fuga’s uit 1937-38 voor het eerst zag, legde ik ze meteen opzij als veel te ingewikkelde, technisch bijna onspeelbare stukken. Maar een paar manden later kwam ik er toch op terug. Ik vond ze veel te interessant, en begon ze stap voor stap te bestuderen. Het duurde wel 2,5 jaar voordat ik ze op het Sjostakovitsj Festival in Gohrisch (Saksisch Zwitserland) gespeeld heb. Ze zijn zonder meer op de Russische klassieke tradities gebaseerd, in het bijzondere de polyfonie van Sergej Tanejev, de leraar van Vsevolod Zaderatsky.V.P.Zaderatsky

Hoe kunt u zijn stijl beschrijven? Hoe uniek is Zaderatsky als componist? Het is moeilijk om zijn stijl te typeren door hem in een hokje van een componistenschool of een richting te plaatsen. Zijn stijl is ongetwijfeld veranderd in de loop der jaren, maar wij weten niet hoe hij vroeger componeerde en wat precies is veranderd. De vroegst gedateerde composities zijn atonaal, zoals de Eerste Sonate, die ik in januari jl. voor de anthologie opgenomen heb. Vanaf 1934, het jaar van zijn cyclus 24 Preludes, wordt zijn stijl meer tonaal en zeker veel gematigder. De tonaliteit die Zaderatsky ontwikkelde, is geen uitgesproken klassieke of romantische tonaliteit. Zij wordt gekenmerkt door modale verbindingen, vrije chromatiek en eigenzinnige harmonieën. Ik vind Vsevolod Zaderatsky een bijzonder originele en zelfstandige componist met zijn eigen taal. En dat is het moeilijkste wat er bestaat. Als je experimenteert, vind je altijd iets uit, er zijn mogelijkheden genoeg. Maar als je tonaal componeert en toch vernieuwende muziek schrijft, is dat naar mijn idee vele malen moeilijker.

Dankzij de recente concerten in Rusland en Oekraïne en uw opnamen en optredens wordt zijn naam aan de vergetelheid onttrokken. Nu is de tijd voor nieuwe concerten, cd’s en de anthologieën met zijn werken. De eerste wetenschappelijke uitgave van 24 Preludes en Fuga’s (1937-38) is al klaar. Er bestaan plannen voor verdere wetenschappelijke uitgaven, met annotaties en foto’s. Ze zullen de kennis over Zaderatsky ongetwijfeld vergroten en zijn muziek veel bekender maken. © Olga de Kort, 2016.

⇒ gepubliceerd in het programmaboekje ‘Vsevolod Zaderatsky. 24 Preludes en fuga’s, 1937-1938. Jascha Nemtsov, piano. Uilenburger concert – Leo Smit Stichting, Amsterdam, 14 maart 2016.

⇒ zie ook Vsevolod Zaderatsky door Jascha Nemtsov, piano. ⇒ Vsevolod Vsevolodovitsj Zaderatsky over 24 Preludes en Fuga’s van zijn vader.

 

Trackbacks

  1. […] ⇒ zie ook Vsevolod Zaderatsky door Jascha Nemtsov, piano. ⇒ Interview met Jascha Nemtsov.  […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: