O. de Kort. Toelichting concerten 14-16 april 2016: philharmonie zuidnederland

Programmatoelichting: Franse meesterwerken met Soustrot: philharmonie zuidnederland, Marc Soustrot, dirigent, Christian Poltéra, cello: 14-16 april 2016, Eindhoven, Maastricht, Rotterdam (gepubliceerd in DeKlank, nr.4, 2016, p. 42-43)

Camille Saint-Saëns. Phaéton, opus 39 (1873), Henri Dutilleux. ‘Tout un monde lontain’. Concert voor cello en orkest (1970)/ Rotterdam – Edward Elgar. Celloconcert in e klein, opus 85 (1919), Hector Berlioz. Symphonie fantastique, opus 14 (1830)

Inspiratie is een mysterieuze, ongrijpbare en rondtrekkende geest die door componisten bij het minste of geringste verantwoordelijk wordt gehouden voor de meest onverklaarbare metamorfosen die hun werken gedurende het componeerproces ondergaan. Een inspiratiebron voor een compositie is een van beroepsgeheimen die slechts door weinigen wordt onthuld. De meeste componisten nemen een voorbeeld aan de oude Grieken en verwijzen graag naar de Muze(n). Hun ‘programmatische’ collega’s beschouwen hun inspiratiebronnen als minder goddelijk van aard en willen deze graag met de hele wereld delen.Saint-Saens

Ondergang van een droom 

Geen abstracte onderwerpen, natuurlijke verschijnselen of romantische overpeinzingen: bij het kiezen van een thema voor zijn vier symfonische gedichten was Camille Saint- Saëns vooral geïnteresseerd in een ter verbeelding sprekend verhaal. Mythologie bood voldoende voorbeelden van menselijke drama’s en passies die dankzij het orkestraal talent van de Franse componist in een instrumentaal schilderij veranderden. Met zijn muzikale illustraties maakte Saint- Saëns een galerij aan monumentale beelden en bruisende genrescenes. Zijn tweede gedicht, Phaëton, is geïnspireerd op de Griekse mythe over het ongelukkige lot van de zoon van de zonnegod phaetonHelios. De jongen krijgt toestemming van zijn vader om voor een dag met de zonnewagen te rijden. Helaas is zijn geluk van korte duur, want hij verliest zijn macht over de paarden die de rijzende zon naar de hemel trekken. Het ingrijpen van Zeus kan de zon en aarde nog op tijd redden, maar voor Phaëton betekent de blikseminslag van de oppergod de noodlottige neergang. Vreugde, opwinding, ongeduld, triomf en de ondergang van een droom, – de dramatiek van dit verhaal komt tot zijn volle recht in het programmatische werk van Saint- Saëns dat vaak in de schaduw blijft staan van het derde gedicht, het beroemde Danse macabre opus 40.

DutilleuxRostropovitch-_resized285x190Verre werelden van Baudelaire en Dutilleux 

De bedwelmende schoonheid en evenzeer  verlammende zwaarmoedigheid van gedichtbundel Les Fleurs du mal (De bloemen van het kwaad) inspireerde talloze componisten nog tijdens het leven van de Franse dichter Charles Baudelaire (1821-1867) tot het schrijven van liederen en muzikale sfeerbeelden. Uit de 126 gedichten koos Henri Dutilleux er slechts vijf: Poème XXVII, Le poison, La chevelure, La mort des amants en La voix. Met deze vijf creëerde hij zijn eigen ‘tout un monde lointain, absent, presque défunt’ die op zijn beurt de weerklank vond in het spel van Mstislav Rostropovitsj. Dutilleux droeg zijn vijfdelige compositie op aan de Russische cellist en hield ook rekening met zijn speelmanier en diens verbluffende techniek. Alle delen verwijzen naar een van Baudelaires gedichten en scheppen een ongrijpbare sfeer van de wereld vol mysterie, donkere schaduwen, melancholie, onuitgesproken verlangens en vervlogen dromen. 

edward-elgarMelancholie van Elgars Celloconcert

Energiek, vastberaden en standvastig in zijn doen en laten, onthulde Edward Elgar slechts zelden de achterliggende gedachten en onderliggende gevoelens bij zijn werken. Het Celloconcert kent zo veel melancholie en opvallend triste, zelfs pessimistische noten, dat de eerste luisteraars deze muziek onmiddellijk in verband brachten met de herinnering aan de recente Grote Oorlog. De verschikkingen van de oorlog, Elgars gezondheidsproblemen en de ongeneeslijke ziekte van zijn vrouw Alice, waaraan ze nogElgar-Beatrice-Harrison-HMV-November1920 geen jaar later overleed, hebben ongetwijfeld bijgedragen aan de weemoedige stemming van het concert. Elgar zelf bekende dat het nieuwe werk een muzikale gestalte vormde van zijn overpeinzingen over de zin van het leven. Het concert dankt zijn populariteit aan twee vrouwen, de cellisten Beatrice Harrison en Jacqueline du Pre. De eerste ‘redde’ het concert van de vergetelheid negen jaar na de desastreuze première door het samen met Elgar als dirigent op te nemen. De tweede maakte er haar levenswerk van om dit Celloconcert nieuw leven in te blazen. Met haar warme en intens lyrische spel creëerde Du Pre de meest beroemde, canonieke interpretatie tot nu toe. 

Berlioz1Symfonische biecht van Berlioz

De eerste componist die van alle zijn gevoelens, passies en stemmingswisselingen een muzikale ‘gipsafdruk’ maakte was Hector Berlioz. De Fransman nodigde zijn publiek altijd hartelijk uit om samen door zijn dagboek te bladeren. Met zijn Symphonie fantastique opende hij het bij het verhaal over zijn liefde voor Harriet Smithson. Deze Ierse actrice, en de toekomstige vrouw van Berlioz, zette de componist in vuur en vlam als Shakespeare’s Ophelia. Een dergelijke liefde kon Berlioz alleen met een symfonie bezingen. Om elke smithson-opheliatwijfel uit te sluiten over de inhoud van zijn ‘instrumentele drama’ voegde Berlioz er een programma aan toe. In vijf delen beschrijft hij de verlangens, twijfels, teleurstellingen en dromen van een verliefde kunstenaar, die nog heftiger worden door het gebruik van opium. Om de juiste uitdrukking aan zijn passie te geven had Berlioz een reusachtig orkest nodig. Allen al bij strijkers wenste hij niet minder dan 55 instrumenten. Met deze symfonische ‘biecht’ schreef Berlioz de meeslepende muziek van de ongekende passie, een orkestraal monument voor zijn zoektocht naar de ideale liefde.  ©Olga de Kort, 2016.

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: