Olga de Kort. Interview met Marek Janowski (Luister, 2016, nr.715)

Olga de Kort. Marek Janowski: ‘Elke productie is een waar mysterie’ (gepubliceerd in Luister, 2016, nr.715, p. 86-88). 

Marek Janowski - intermusicaNog enkele maanden wachten en dan stromen Wagner-liefhebbers uit de hele wereld naar Bayreuth. Het zomerse Wagnerfestival heeft dit jaar zeven opera’s op het programma waarvan vier uit Der Ring des Nibelungen cyclus. De verwachtingen zijn groot: de muzikale leiding van Götterdämmerung, Siegfried, Die Walküre en Das Rheingold ligt in handen van Marek Janowski. Een dirigent met ruim 45 jaar ervaring in het klassieke Duitse symfonische en operarepertoire, met een voorliefde voor concertante uitvoeringen en een uitgesproken mening over hedendaagse opera-ensceneringen.

De 77-jarige Marek Janowski heeft zijn sporen in operarepertoire inmiddels ruimschoot verdiend. Tussen zijn iconische opera-opnamen is de eerste digitale Ring-cyclus met de Staatskappelle Dresden uit 1980-’83. Ook de concertante Ring-tetralogie met het Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin uit 2003 behoort tot de meest toonaangevende Wagner-uitvoeringen.

Uw operarepertoire beperkt zich niet alleen tot Richard Wagner, maar u verliest deze componist nooit uit het oog. Wanneer dirigeerde u zijn opera voor het eerst? En was het liefde op het eerste gezicht? ‘Ik wil niemand teleurstellen, maar het antwoord is nee. In mijn jonge jaren was ik helemaal niet met Wagner bezig. Ik heb werkelijk van alles gedirigeerd, en begon me pas later op de grote Duitse opera’s van onder anderen Wagner en Strauss te richten. De ervaring die ik in de jaren zeventig van de vorige eeuw in de Hamburgse Staatsopera heb opgedaan, bracht me een stapje dichter bij de Wagners Ring-cyclus. Mijn eerste Ring was al ruim veertig jaar geleden, in Operatheater van Dortmund, waar ik in de jaren 1973-’79 als dirigent werkte.’

Daarna koos U steeds vaker voor een concertversie en niet voor een uitvoering in een operatheater. ‘Ja, na Dortmund had ik een heel fijne ervaring met concertante uitvoeringen in Parijs. Het publiek was laaiend enthousiast. Het was een verademing om naar de muziek van Wagner te kunnen luisteren, zonder afgeleid te worden door een zoveelste gedurfde scenische interpretatie. Het idee van een concertante uitvoering liet me niet los, en toen ik in 1980 de uitnodiging kreeg om de Ring-cyclus in Dresden op te nemen, accepteerde ik dat met groot plezier. Er was namelijk een zeer aantrekkelijke voorwaarde aan verbonden dat na elke opname een concertuitvoering van dezelfde opera zou volgen. Het succes was enorm, en mijn voldoening van dit project nog groter. Dat overtuigde mij dat een concertante versie een bestaansrecht heeft en heel aantrekkelijk is voor orkestmusici, zangers en dirigent.

En dat denk ik nog steeds. In 2012 en 2013 heb een serie van concertuitvoeringen van Wagners opera’s met het Berlin Radio Symfonie Orkest in de Berliner Philharmonie gegeven, en nu ben ik met het NHK Symfonie Orkest in Tokio al met het derde deel van Der Ring des Nibelungen bezig. Zo langzamerhand ben ik een kampioen van concertante Ring uitvoeringen geworden!’

Waarom voelt het publiek zich tot een concertante uitvoering aangetrokken? Ligt het aan de andere beleving van de muziek of aan haar dramatische kracht die geen scenische aankleding nodig is? ‘Om te beginnen telt het operarepertoire genoeg werken die niets aan hun dramatische kracht inboeten als ze voor de verandering ook zonder scenische middelen worden uitgevoerd. Er zijn ook opera’s die niet zonder kunnen. Persoonlijk zie ik Le Nozze di Figaro of Così fan tutte toch liever in een operatheater dan op het concertpodium. Dezelfde geldt, wat mij betreft, voor sommigen Wagners opera’s zoals De Vliegende Hollander en de Meesterzangers van Neurenberg. Bij Richard Strauss zijn dat Der Rosenkavalier en Ariadne auf Naxos.marek-janowski_2

Volgens mij beginnen steeds meer mensen zich te realiseren dat er ook operamuziek bestaat die niet echt afhankelijk is van diverse scenische attracties. In de laatste twintig, dertig jaar gingen verschillende pogingen tot scenische vernieuwingen de verkeerde kant op. Een deel van het publiek heeft gewoon zijn buik vol van deze ontwikkelingen. Mensen willen niet meer voortdurend de gedachten van de regisseur proberen te ontcijferen om te begrijpen wat er op podium gaande is en waarom. In Berlijn hebben we bijvoorbeeld drie operatheaters met drie verschillende scenische benaderingen. En toch is er steeds voldoende publiek dat zich niet in wil laten met de uitvindingen van regisseurs.’

Een opera voorstelling biedt veel voor het oog, maar wat heb je voor een goede concertante uitvoering nodig? ‘Heel goede zangers en de mogelijkheid om de orkestklank in zijn volle glorie te laten horen. Het orkest klinkt namelijk vrij gedempt bij operavoorstellingen. Een concertante uitvoering geeft de orkestklank zijn schittering terug, zo kan hij het publiek veel beter bereiken. Ik weet niet of concertante operaproducties op lange termijn de toekomst hebben, maar op dit moment is daar zeker belangstelling voor.’

Het is voor velen een grote stap om zonder decoraties, kostuums en onderhoudende toneelmachinerie voor de ogen naar de opera te luisteren. ‘Ik weet het. Het gaat ons de laatste tijd steeds meer om visuele prikkels! We leven in het tijdperk waar bijna alle informatie die onze hersenen ontvangen via onze ogen komt. Ik denk dat het misschien nog niet zo’n slecht idee is om ook onze oren af en toe te gebruiken. Cultureel belangrijke boodschappen moeten onze hersenen ook auditief kunnen bereiken, zonder de overdaad aan visuele ondersteuning. We moeten de kans krijgen om gevoelens te kunnen ontwikkelen die slechts verbonden zijn met hetgeen we horen, en niet met hetgeen we zien.

Wat ik nu zeg is misschien nog niet eens zo’n representatieve gedachte, geen common thought in ieder geval, maar het begint aan populariteit te winnen. Er is een groeiend aantal mensen die lijden onder visuele prikkels en visuele informatie die we continue via bijvoorbeeld televisie ontvangen. Misschien zullen meer mensen in de toekomst kiezen om meer aandacht aan hun oren in plaats van de ogen te schenken.’

Met uw ideeën over hedendaagse interpretaties van operarepertoire is het misschien niet een voor de hand liggende keuze om de nieuwe Ring in Bayreuth gaan dirigeren? U weet al ongetwijfeld wat u te wachten staat. ‘Ja, ik heb het al gezien. Laten we het zo zeggen: het is een hedendaagse productie. Een heel progressieve. Ze zal veel stof doen opwaaien. Maar ik ben hier eerlijk over: het was mijn persoonlijke keuze om de uitnodiging te accepteren. Het zal waarschijnlijk een groot contrast vormen met mijn muzikale visie. Ik heb natuurlijk zo mijn ideeën over de muziek, en ik zal dat op mijn eigen manier proberen te verdedigen. Er moeten goede afspraken gemaakt worden tussen deze heel progressieve scenische interpretatie en mijn visie. We zullen zien, ik hoop in ieder geval op goede resultaten. Het blijft een grote uitdaging en ik kijk er zeker naar uit.’M.JanowskiIs uw relatie met Wagners muziek veranderd met de jaren? ‘Nee, niet heel veel. Ik vind Wagner nog steeds fascinerend, vooral zijn manier om orkest aan het woord te laten. Naar mijn mening speelt het orkest in de Ring dezelfde rol als de hoofdrolspelers. Deze overtuiging is gebaseerd op talloze Leitmotiven van de cyclus, die heel belangrijk zijn in de orkestpartituur. Als een zanger op podium staat te liegen, dan vertelt het orkest met een Leitmotiv de waarheid. Ik vind het fascinerend hoe Wagner dat doet, met name in Rheingold en Sigfried. Hij is de meester van het orkestrale commentaar.’

Na alle uitvoeringen en opnamen van Wagners opera kent u elke noot, elk motief en elke muzikale wending in zijn werken. Heeft Wagner geen geheimen meer voor u, of is er toch steeds ruimte voor nieuwe ontdekkingen? ‘Ooo, altijd! Elke productie is een waar mysterie en daar ligt juist de aantrekkingskracht van een uitvoering. Je bent natuurlijk op alles voorbereid, je kent alle technische details en alle werken door en door, en toch… Een uitvoering bestaat uit een beetje wonder, een beetje goede voorbereiding en een beetje van iets … onverklaarbaar mysterieus. En dat is waar een live muziekproductie om gaat, ongeacht of het een opera, een oratorium of een symfonieconcert is. Dat maakt het zo interessant en elke keer weer nieuw en anders!’ ©Olga de Kort, 2016.

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: