O. de Kort. Jeroen van Veen over Satie (Luister, 2016-716)

Olga de Kort. Jeroen van Veen: ‘Satie was ongelooflijk geniaal’ (gepubliceerd in Luister, 2016, nr. 716, p. 21-22)

Jeroen van Veen - foto Janey van Ierland.jpgMinimal music, Canto Ostinato, ligconcerten en meer dan 150 cd’s in 15 jaar. De Nederlandse pianist Jeroen van Veen is wereldwijd bekend vanwege zijn piano-anthologieën en opnamen van de complete pianomuziek van Simeon ten Holt, Philip Glass, JacobTV of Arvo Pärt. Deze 46-jarige ‘maximal minimalist missionary’ maakt deel uit van diverse piano ensembles, speelt improvisatieconcerten en componeert.

Op 22 april jl. kreeg Van Veen de NPO Radio 4 Prijs voor Klassieke muziek die hij verdiende door ‘klassieke muziek op een onderscheidene manier toegankelijk te maken voor een breder publiek’. Een van de componisten die Jeroen van Veen graag meer bekendheid wil geven is Erik Satie (1866-1925). Zijn jubileum viert hij met de opname van Satie’s complete pianowerken.

Hoe past deze 150-jarige eigenaardige Fransman in de wereld van minimal music? ‘Je kunt hem gerust de uitvinder van minimalistische muziek noemen: hij was honderd jaar geleden al met tijdsmuziek bezig. Ik heb Satie altijd diep bewonderd. Al tijdens mijn studie voelde ik me aangetrokken tot de composities met herhalende motieven en stukken waarin de tijd stilstaat. Klassieke muziek is een en al ontwikkeling, terwijl voor mij een noot of een akkoord niet lang genoeg kan duren. De muziek van Satie heeft precies de herhalingsprocedures die een gevoel van oneindigheid creëren. Oneindigheid is ook kenmerkend voor minimalistische muziek, maar dan praten we over tachtig jaar later. Satie was een echte pionier.’

Wat heeft Satie met zijn pioniersmuziek in beweging gebracht? ‘Satie was de eerste die een grote maatstreep weghaalde, maar zijn muziek bleef daarbij wel metrisch. Hij heeft ook harmonieën zo ondersteboven gelegd dat je soms niet meer weet wat het begin en waar het eind is. Hij ‘speelt’ graag met akkoorden en laat je verdwalen in zijn muziek, wat op zijn beurt tijdloosheid aan de muziek toevoegt. Ook slow music is door hem geïnitieerd. Zijn favoriete tempo was lent. De vraag is alleen hoe langzaam moet je spelen zonder dat een muzikale lijn breekt. Er zijn genoeg pianisten die zijn Gymnopedieën heel vlot uitvoeren. Bij mij klinken ze misschien vijf keer zo traag. Ik luister graag naar de toon en rek het tempo zolang de toon blijft zingen, wat zeker mogelijk is op een mooie vleugel.’

Zelf had Satie geen mooi instrument. ‘Het is zelfs de vraag of hij überhaupt een piano had! Er wordt wel beweerd dat de twee piano’s die in zijn kamer stonden, op elkaar waren gestapeld, en dat hij onder de klep van het bovenste instrument  brieven en papieren had opgeborgen. Wat Satie wél had, waren zijn de ideeën. Hij experimenteerde niet alleen met tempi en harmonieën, maar ook met genres en stijlen. Hij schreef net zo gemakkelijk dansen voor de dames uit de Moulin Rouge als ragtime en jazzstukken.’

Behalve alle cd’s met piano- en quatre-mainsmuziek zijn er ook 18 cd’s die via iTunes extra gedownload kunnen worden. Op deze extra cd’s is echter één compositie opgenomen, die tot nu toe vrij onbekend was. ‘Daar zijn wel redenen voor! Vexations duurt 24 uur. Het werd nooit uitgevoerd totdat zijn ontdekker John Cage het in 1963 met twaalf pianisten in New York speelde. Ze waren wel 18 uur lang bezig, en wisselden elkaar af. Ik heb het in mijn eentje gedaan, en non stop opgenomen, in 23 uur 28 minuten 59 seconden om precies te zijn.’

Zonder pauzes, aan één stuk? ‘Ja, je moet gewoon alles in één take doen. Je kunt niet stoppen en even koffie gaan drinken, dan ben je de sfeer meteen kwijt. Vexations is misschien het meest revolutionaire stuk van Satie. Het zit vol met overmatige kwarten en verminderde kwinten en met alles wat door God verboden is. Zelfs na 16 uur spelen ken je het nog niet uit je hoofd. Het blijft een fascinerende puzzel voor de hersenen.’

En een hele opgave voor de luisteraar! ‘Ik verwacht niet dat iemand er ook werkelijk 24 uur lang naar gaat zitten luisteren. Op een van de cd’s staat ook een kortere versie die uit veertien herhalingen bestaat. De volledige versie heeft er 840. Er staat letterlijk boven de partituur dat om Vexations goed uit te voeren, je ze 840 keer moet herhalen en moet beginnen vanuit een heel lange diepe stilte. Op het moment dat je de toets indrukt, weet je dat je 24 uur lang gaat spelen.’

Satie cd box Jeroen van VeenZijn er nog andere verrassingen op de cd’s die het beeld van Satie als componist compleet maken? ‘Jazeker, Satie zit altijd vol verrassingen. Ik speel voor het eerst de volledige versie van Les fils des etoiles, die pas vier jaar geleden in boekvorm is verschenen. Dat zijn 80 minuten van alleen maar losse, in een langzame stroom voorbijkomende fragmenten. Ook Entr’acte die Satie als filmpauze bij zijn ballet had bedacht, is op een van de cd’s te vinden. Dat maakt hem meteen tot de eerste componist van een soundtrack. Het filmpje werd gemaakt door René Clair, regisseur van de eerste bewegende films. Satie komt in dit 18 minuten durende filmpje uit 1916 ook zelf in beeld. De muziek werd in 1967 door Henri Sauget onder het beeld gezet, en ik had de primeur om haar volledig live bij de film te spelen.’

En deze veelzijdige Satie is vooral bekend als de componist van slechts enkele stukken: Gymnopedieen, Gnossiennes of Stukken in de vorm van een peer. ‘Ik vind dat alles wat hij geschreven heeft, gehoord mag worden. Muziekliefhebbers die alleen Gnossiennes of Gymnopedieën kennen, kunnen nu kennismaken met alle kanten van Satie: als film- en balletcomponist, schrijver van dansmuziek en luchtige deuntjes en natuurlijk als grapjas en muzikale nihilist. Je kunt hem moeilijk een vernieuwer van de pianistiek noemen, zoals Liszt of Chopin, maar hij was wel de uitvinder van het minimalisme. Hij schreef alles met een knipoog naar de muziekgeschiedenis, stak de draak met alles en iedereen. Hij is altijd zijn eigen weg gegaan. Sommige stukken uit 1907 of 1910 zijn zo modern dan ze gisteren lijken te zijn geschreven.Satie(web)

Satie is enorm gevarieerd. Ik heb al meerdere anthologieën gemaakt, en ik merk dat je veel meer van de componist te weten komt als je met zijn complete oeuvre bezig bent. Je ziet hem in de ontwikkeling en ontdekt een bepaalde blauwdruk. Zo gebruikt Satie vaak drie-eenheid als verwijzing naar de klassieke muziek met haar driedelige sonates. Het getal drie is altijd in zijn muziek aanwezig, wat het mogelijk maakte om een aparte cd aan zijn driedelige stukken te wijden.’

Hoe compleet is deze cd-box? ‘Op dit moment is het de meest complete opname van alles wat tot nu toe bij 15 verschillende uitgevers gepubliceerd is. Maar bij Satie weet je nooit. Misschien vindt men straks nog bierviltjes en stukjes papier met zijn stukken. Hij componeerde overal, met een voorliefde voor de cafés, waar hij op alles wat op tafel lag schreef. De notities stopte hij vervolgens in de zakken van zijn wollen pakken. Hij componeerde ook onder het wandelen. Elke dag liep hij drie uur lang naar plaatsen buiten Parijs en kwam pas ‘s nachts weer terug. Als hij onderweg een idee had, schreef hij het op straat op, onder het licht van een gaslamp.’

Zijn levenswijze was net zo onconventioneel als de vorm en titels van zijn werken. ‘Hij begon te componeren zonder enig idee van compositieleer, hij heeft het conservatorium pas later, op zijn 35ste afgemaakt. Hij wilde gewoon schrijven. Toen hij door Debussy bekritiseerd werd om de vormloosheid van zijn muziekwerken, schreef hij als antwoord zijn  stukken ‘in de vorm van een peer’. Vaak citeert hij andere componisten, zoals Beethoven en Chopin, maar expres verkeerd. Zijn Sonatine bureaucratique is eigenlijk een sonate van Clementi, maar dan op de manier a la Satie. Hij was een ongelooflijk geniale man die als hofnar gekke dingen deed.

Ook als mens was hij impulsief en veelzijdig, en dat kun je in zijn muziek horen. Een man van uitersten. Hij kende iedereen, was overal bij betrokken en zat in het midden van het culturele leven. En tegelijkertijd was hij volkomen op zichzelf en leefde als zonderling. Zijn geboortehuis in Honfleur is nu een museum. Het is een heel apart museum, met een kamer in wit, Satie’s beroemde paraplu’s – die hij vaak in de verpakking liet zitten- en een twintigtal dezelfde pakken.’

Je hebt Satie al in 1992 bij het eerste Internetconcert van de TROS gespeeld, een cd met zijn muziek voor pianovierhandig gemaakt en een disc Slow music opgenomen. In 2012/13 speelde je samen met je vrouw Sandra ook een voorstelling ‘Parade’ met zijn muziek. Je neemt toch geen afscheid van hem, nu je alles opgenomen heb wat hij voor piano heeft geschreven? ‘Ik stel het afscheid voorlopig even uit. Toen ik de laatste noot gespeeld had, had ik sterk het gevoel dat ik door alles van hem te spelen veel dichter bij Satie was gekomen dan ik zou doen door alleen over hem te lezen. Zijn muziek heeft alles in zich, zijn ideeën en gedachten. Je begint zelfs te begrijpen hoe hij denkt en wat hij bedoelt. Volgend jaar speel ik een nieuwe theatervoorstelling met de muziek van Satie. Ik moet nog keuzes maken, maar er is materiaal genoeg voor een concert van drie uur.

Ik zou iedereen die Gnossiennes of Gymnopedieën op lessenaar heeft staan, maar ook degenen die denken dat Satie niets meer is dan dat, bij deze graag willen uitnodigen om Satie opnieuw te gaan beluisteren. Zijn muziek is heel avontuurlijk. Je krijgt dan totaal andere stukken te horen dan je verwacht.’ ©Olga de Kort, 2016.

PDF: O.de Kort -Jeroen van Veen – Luister-2016-716

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: