O. de Kort. Geen dag zonder muziek: Vsevolod Zaderatski en zijn strijd om zijn muziek te laten overleven (PianoBulletin, 2016, nr.2)

Olga de Kort. Geen dag zonder muziek: Vsevolod Zaderatski en zijn strijd om zijn muziek te laten overleven (gepubliceerd in PianoBulletin, 2016, nr.2 september)

De Sovjet periode in het Russische muziekleven is het beste voorbeeld dat muziekgeschiedenis niet altijd onpartijdig is. Net als in alle andere vormen van geschiedschrijving kan deze naargelang de dag aangepast worden en ontdaan zijn van de ongewenste gebeurtenissen en namen. Pas in de laatste twee decennia worden de Sovjet lacunes ingevuld dankzij het terugkeren van de vele verboden namen. Sommige pagina’s van de Sovjet muziekgeschiedenis moeten worden herschreven, andere opnieuw toegevoegd zodat het muziekleven uit de periode 1920-1940 zijn oorspronkelijke, kleurrijke samenstelling weer terugkrijgt. Avant-gardisten van diverse pluimage, neoclassicisten en expressionisten, folkloristen en oriëntalisten, hun muziek wordt nu pas voor het eerst bestudeerd en uitgevoerd. Deze werken getuigen van een verrassend levendige en veelzijdige muziekwereld, die zo anders is dan het vertrouwde beeld van de immer opgewekte muziek van het socialistische realisme ons deed geloven. Voor hun tijdgenoten stonden Sjostakovitsj, Prokofjev en Chatsjatoerjan niet altijd op de eenzame hoogte van de muzikale Sovjet Olympus: ze waren omringd door inspirerende collega’s die juist dankzij hun formalistische ‘gebreken’ elkaars muziektaal beïnvloedden en verrijkten. Tenminste totdat ze in strafkampen begonnen te verdwijnen en door ondervragingen of uitputting omkwamen.

Een van deze honderden, in de Sovjet muziek niet welkome, musici was Vsevolod Zaderatski. Een componist zonder naam en zonder muziek. Tenminste zo leek het, aangezien hij geschrapt werd uit alle publicaties en niemand wist hoe zijn muziek klonk of dat zij überhaupt bestond. Wat een verrassing stond onderzoekers en musici te wachten toen de zoon van Zaderatski een archief met tientallen manuscripten bleek te bewaren met daarin orkest- en koormuziek, liederen, instrumentale en kamermuziek, pianostukken en sonates. En in deze onbekende muziekerfenis bevonden zich twee cycli met 24 Preludes uit 1934 en 24 Preludes en fuga’s uit 1937-38, gecomponeerd nog vóór Ludus tonalis van Hindemith en 24 Preludes en fuga’s van Sjostakovitsj.

Zaderatsky V..jpg

Vsevolod Zaderatski (1891-1953)

Met deze herontdekking en de onlangs gerealiseerde integrale uitvoering van de eerste cyclus, zeventig jaar na zijn ontstaan, eindigde de lijdensweg van de componist die steeds weer zag hoe zijn werken verdwenen en vernietigd werden. De wereldpremière van 24 Preludes en fuga’s en de cd-opname door Jascha Nemtsov in 2015 ruimden definitief plaats in voor zijn muziek. (1) De Nederlandse première in maart van dit jaar liet origineel, rijp en intrigerend werk horen van de componist die alles in zich had om een van de interessantste Russische componisten te worden. (2)

v-zaderatsky-als-student-van-de-universiteit-van-moskou-1915_001Vsevolod Zaderatski als student aan de Universiteit van Moskou, 1915. Familiearchief Zaderatski. 

EEN COMPONIST ZONDER NAAMEr wordt gezegd dat iemands levensloop wordt bepaald door keuzes, wensen en levenservaring. De eerste 25 jaar van Zaderatski’s leven verliepen vóór de Russische Revolutie van 1917 en vormden hem tot de musicus en persoonlijkheid die altijd en overal zijn ideeën en zijn muziek trouw bleef. Vsevolod Petrovitsj Zaderatski werd geboren op 21 december 1891 in het gezin van directeur van de Zuid-Westerse Spoorwegen in Rovno. Zijn vader was autodidact, die van het analfabete schoenmakershulpje tot docent aan het Polytechnische Instituut in Kiev en auteur van publicaties over transportproblematiek uitgroeide. Van zijn moederskant had Vsevolod Poolse aristocratische voorouders. Hij kreeg een degelijke muziekopleiding thuis en aan de privé- muziekschool van Arkadi Abaza in Koersk, en werd in 1910 aangenomen zowel aan het Conservatorium als aan de Universiteit in Moskou.

Hij studeerde compositie bij Sergej Tanejev, Henrich Pachoeljski en Michail Ippolitov-Ivanov, orkestratie bij Sergej Wasilenko, orkest- en operadirectie bij Aleksandr Orlov en piano bij Pachoelski en Karl Kipp. Deze laatste stond bekend als virtuozenmaker, en bezorgde zijn studenten de bijnaam ‘Kipps renpaarden’. Zaderatski was een uitstekende pianist die omvangrijk repertoire had en flexibele handen. Hij was zelfkritisch en vertelde zijn zoon over een van zijn studentenuitvoeringen van de 24 Preludes van Chopin in de Kleine Zaal van het Moskouse Conservatorium. De finale van Prelude in d ging niet helemaal goed, en hij was stomverbaasd toen Kipp juist heel tevreden reageerde. Zijn bemoedigende  woorden heeft hij nooit meer vergeten: “Uw fout in de finale wordt gezien als een sympathieke getuigenis dat u een levend wezen bent met het temperament dat nog niet geheel onder controle staat van de artistieke wilskracht en ervaring.” (3)

Nog tijdens zijn conservatoriumstudie trad Vsevolod in Zweden op en werd hij vaste begeleider van de beroemde bas Grigori Pirogov. 1915 bracht een eervolle en veelbelovende benoeming: hij werd gevraagd om aan de elfjarige Aleksej, de zoon van de laatste Russische tsaar Nikolaj II, les te geven.(4) Twee jaar lang kwam hij één keer per week naar Sint-Petersburg als de muziekleraar van de troonopvolger, totdat hij in 1916 werd gemobiliseerd en na een spoedcursus van militaire vestingwerken naar het front werd gestuurd . Met veel plezier herinnerde hij later zijn examen dat door César Cui werd afgenomen. Na slechts één formele vraag ontdekte de 81-jarige componist-ingenieur dat Zaderatski bij Tanejev studeerde en liet alle fortificaties voor wat ze waren om de laatste muzieknieuws te bespreken. (5)

De demobilisatie als gevolg van zijn afstuderen aan de Universiteit maakte het eind aan zijn lessen in het paleis, maar redde de jonge componist van het lot van de gearresteerde hovelingen en het vermoorde tsarengezin. Als officier van het Witte Leger werd Zaderatski tijdens de Burgeroorlog in 1920 gevangengenomen. Er had hem het vuurpeloton te wachten gestaan als hij niet besloten had zijn laatste levensuren met het pianospelen door te brengen. Hij speelde de hele nacht op de vleugel in het huis waar ook Felix Dzerzjinski, gevreesde hoofd van de bolsjewistische geheime dienst Tsjeka, op doorreis logeerde. In de ochtend werd hij vrijgelaten met de begeleidende brief van Dzerzjinski dat deze officier “in leven moest gehouden worden”. (6)
Achttien jaar later zou dit briefje opnieuw zijn leven redden. Maar voor de nieuwe Sovjet autoriteiten was hij voor altijd gebrandmerkt. Muziekdocent van het tsarengezin, Witte leger officier, aristocraat, vooraanstaand lid van de Associatie voor Hedendaagse muziek en vriend van Aleksandr Mosolov. (7) Hij werd ‘in leven gehouden’, maar het was slechts een kwestie van tijd wanneer hij aan de beurt kwam om te boeten.

COMPONIST ZONDER MUZIEKAls voormalig officier had Vsevolod Zaderatski geen paspoort, geen burgerschap en geen rechten. Hij was ‘bewoner’ van Rusland, onder toezicht en zonder vestigingsrecht in Moskou en Leningrad. Aanvankelijk vond hij werk en onderdak aan het muziekcollege in het stadje Rjazanj, 196 kilometer van Moskou. Tussen 1920 en 1928 doceerde hij er bijna alle vakken in zijn eentje: hoofdvak piano, vormanalyse, muziekgeschiedenis en ensemblespel. En nog een bijzonder vak dat later uit alle onderwijsprogramma’s verdween: het luisteren naar de muziek. Hij vertelde over de componisten en hun werken en begeleidde zichzelf op de piano bij wijze van muzikale illustraties. Volgens zijn zoon leken deze lessen op de lessen die hij ooit de jonge tsarevitsj Aleksej gaf.

De eerste arrestatie kwam in 1921, de tweede in 1926. Tijdens de laatste ondervragingen over Zaderatski’s vermeende antirevolutionaire activiteiten werd zijn muziekarchief in beslag genomen. Er is geen enkele noot bewaard gebleven van vóór 1928, alles wat hij ooit componeerde werd vernietigd. Op zijn 37ste was de componist al zijn werken kwijt. De klap kwam des te harder aan omdat hij een maand voor de reeds aangekondigde recitals in de Kleine zaal van de Filharmonie in Leningrad gearresteerd was. Het eerste programma bestond uit de nieuwe composities van Bartók, Milhaud, Whitehorn, Prokofjev en Debussy. Het tweede recital was gewijd aan Liszt: Mephisto-wals, Sonate in b, Fantasie en fuga over het thema B-A-C-H, Funérailles en beide Légendes. Uit wanhoop heeft Vsevolod geprobeerd om in de gevangenis zelfmoord te plegen, maar werd door de medegevangenen gered.

Hij begon opnieuw in 1928. De twee pianosonates uit dit jaar zijn volgens Zaderatski’s zoon Vsevolod in een onmiskenbare Skjabin-stijl gecomponeerd. (8) Vader Vsevolod kende de componist via Tanejev en vroeg hem geregeld om advies. In 1930 kreeg hij uiteindelijk toestemming om zich in Moskou te vestigen waar hij het werk vond als ‘omroepcomponist’. Met veel enthousiasme werkte hij aan zijn opera Bloed en kool en de symfonie Fundament, schreef kamermuziek, pianostukken en liederen. Maar geen van deze werken werd uitgevoerd, op enkele fragmenten bij radiodrama’s na, en ook deze zonder het vermelden van zijn naam. In al die jaren is het hem gelukt om één liedrecital te begeleiden, maar de organisatoren durfden geen affiche met zijn naam erop te maken. In zijn privé-archief is een bewijsbrief bewaard gebleven dat het concert op 16 mei 1932 werkelijk plaats vond. Bijna alles wat hij in deze jaren schreef is verdwenen. Officieel bestond de muziekleraar van de tsarevitsj Aleksej niet meer. Hij was een componist zonder naam en zonder muziek.
In 1934 werd het Zaderatski verboden om langer in Moskou te verblijven. Hij verhuisde naar Jaroslavlj en werd aangenomen aan het plaatselijke college als docent koor- en operadirectie, muziekgeschiedenis, harmonie, vormanalyse, orkestratie, hoofdvak piano, ensemblespel en bovendien als dirigent van het leerlingenorkest en bijscholingsdocent voor zijn pianocollega’s. Hier werd hij verliefd op de dochter van de plaatselijke ingenieur Valentina Perlova die zeventien jaar jonger was. In 1935 werd hun zoon Vsevolod geboren.(9) 

zaderatsky-in-gulag_001

Vsevolod Zaderatski, Goelag, 1939. Familiearchief Zaderatski.

Naast het lesgeven en componeren regisseerde Zaderatski in Jaroslavlj ook opera’s in het studententheater. Hij zag de kans om de regieopleiding op afstand te volgen en zelfs enkele lessen bij Stanislavsky te nemen. Lang heeft dit niet geduurd. In 1937 werd hij opnieuw gearresteerd en veroordeeld op basis van fictieve beschuldigingen van anti-sovjet propaganda tot zes jaar strafkamp. Dankzij hetzelfde briefje van Dzerzjinski is het gelukt om Vsevolod Zaderatski na twee jaar vrij te krijgen.

24 PRELUDES EN FUGA’SDe componist vertelde nooit over zijn kampjaren. Hoe sterk hij zijn overlevingskracht aan de muziek ontleende, begreep zijn zoon pas later, toen hij het archief van zijn vader aan het bestuderen was. Hij ontdekte stapels dichtbeschreven telegramformulieren en gelinieerde schrijfblaadjes die tot de laatste millimeter toe bezaaid waren met de noten. Dat bleken de preludes en fuga’s te zijn, zijn vaders cyclus die hij in het Sevvostlag-kamp (10) componeerde, zonder piano, pen, gummetje of muziekpapier. Die maakte hij zelf uit telegramformulieren, losse blaadjes en schrijfblokjes waar hij alles in één keer noteerde. Door het gebrek aan papier, dat hij van de kampbewakers af en toe toegeschoven kreeg, werd hij genoodzaakt om de stukken soms boven de typografische aantekeningen op formulieren te schrijven, wat de ontcijfering later niet bepaald gemakkelijker maakte. Het kostte de zoon van Zaderatski jaren om de met potlood genoteerde muziek over te schrijven.

Aangezien het aantal blaadjes steeds door de bewakers gecontroleerd werd en deze daarom genummerd moesten zijn, bleek het mogelijk om het schrijfproces van de componist enigszins te bepalen. Meestal werkte hij vanuit een fuga als zwaartepunt, pas daarna volgde een prelude. Als eerste ontstonden de preludes en fuga’s in E en cis, en het begin van de prelude in As. Twaalf stukken kwamen op losse geruite schrijfblaadjes van 14 bij 20,5 cm te staan: de fuga en het eind van de prelude in As, fuga’s en preludes in Es, e, g, A, d en D. De volgende 21 stukken werden als afzonderlijke composities opgeschreven, waarschijnlijk vanwege gebrek aan papier. Dat belette hem ook het afronden van de cyclus in het kamp in 1938. De laatste stukken (de prelude in gis, de fuga in Des, de preludes en fuga’s in fis en bes) componeerde hij ‘thuis’ in 1942 bij. Hij begon ze ook te corrigeren maar stopte na de eerste drie preludes en fuga’s en de prelude en fuga in bes. Zijn cyclus bleef zoals hij hem in het kamp bedacht had: uit het hoofd geschreven, ongecorrigeerd en oorspronkelijk, met ideeën en vanuit de gedachten die gedurende twee jaar zijn houvast vormden. (11)

In zijn boek Muzikale ideeën en beelden uit de vorige eeuw beschrijft Zaderatski-junior de cyclus als een werk zonder “functionele muzikale logica in de traditionele zin van het woord” maar in overeenstemming met de “harmonische vormen […] en de nieuwe tonale principes uit de eerste helft van de twintigste eeuw.” Hij merkt op hoe “gevarieerd en gecompliceerd het akkoordensysteem” is in combinatie met orgelpunten en “gekleurde ostinato formules die soms in ware ‘klankvlekken’ van clusters”  veranderen. Ondanks de vele chromatische en atonale uitstapjes, is de cyclus overwegend tonaal. (12)
     De pianist Jascha Nemtsov legde de partituur aanvankelijk opzij als technisch veel te ingewikkeld en onspeelbaar. Het duurde tweeënhalf  jaar tot hij de muziek op het Sjostakovitsj Festival in Gohrisch (Sächsische Schweiz, Duitsland) speelde. Ook zonder de technische details stond hem een uitdaging te wachten om muziek zonder de uitvoeringstraditie te verklanken. In zijn interview aan ondergetekende naar aanleiding van de Nederlandse première van de cyclus, noemde hij de tonaliteit van Zaderatski “niet uitgesproken klassiek of romantisch. Zij wordt gekenmerkt door modale verbindingen, vrije chromatiek en eigenzinnige harmonieën.” (13)  De stijl van Vsevolod Zaderatski staat in verbinding met de Russische klassieke tradities, de polyfonie van Sergej Tanejev en de late sonates van Skrjabin, maar blijft volkomen origineel. Het is helaas onmogelijk te zeggen hoe zijn muziek van vóór 1928 klonk, en hoe deze gedurende de daaropvolgende jaren geëvolueerd is.

COMPONIST-ENKELINGIn 1939 begon Zaderatski alles voor de zoveelste keer opnieuw. Na twee jaar in het kamp probeerde hij zijn leven op te bouwen in Magadan, Jaroslavlj, Krasnodar en uiteindelijk in de Oekraïense steden Zjitomir en Lviv. Hij was volledig in beslag genomen door muziekcolleges, amateurorkesten en lessen aan het Conservatorium van Lviv. De pogingen om zijn nieuwe werken, waaronder het kinderconcert voor piano en orkest, te laten uitvoeren liepen op niets uit. Aan het eind van zijn leven ging hij bewust een openlijke confrontatie aan met de Componistenbond, die van hem opnieuw een zondebok probeerde te maken. Hij leed al lang aan hartziekte en overleed aan een hartaanval in de nacht op 1 februari 1953, een maand eerder dan Prokofjev en Stalin.
Zijn achttienjarige zoon wist niets over het verleden van zijn vader en hoorde pas later van zijn moeder wat hij had moeten doorstaan. Over zijn lesgeven bij de Romanovs kwam hij bij toeval te weten in 1997. Al die jaren had Zaderatski geprobeerd zijn familie en vrienden te beschermen door zijn verleden voor altijd te begraven. Dat deden ook zijn vrienden en zijn zoon. Als docent muziektheorie aan het Conservatorium van Moskou sprak Zaderatski-junior  zijn leven lang slechts mondjesmaat over zijn vader en werkte hij in stilte aan zijn archief. In de jaren 2003-2005 zag hij de tijd rijp voor de eerste concerten.

14.03.16, Amsterdam-Zaderatsky Concert-foto Olga de Kort.jpg
Zaderatski’s zoon Vsevolod en kleinzoon Laurent na het concert in Amsterdam, 14 maart 2016. Foto auteur.

Alles kwam in versnelling toen de in Duitsland wonende pianist Jascha Nemtsov zich voor de pianomuziek van Vsevolod Zaderatski begon te interesseren. Vanaf 2014 is hij bezig met cd-opnamen van een anthologie van de pianowerken. Evenwel in 2014 publiceerde de inmiddels 80-jarige Zaderatski de biografie van zijn vader Per aspera …. Hij bedoelde dit boek als monument voor de onvoorstelbare geestelijke kracht van zijn vader, die door liefde voor muziek en het geloof in zijn muzikale roeping alle beproevingen doorstond en bleef componeren. Vergeten, vervolgd en vernederd zag hij elke dag als geschenk en elke dag herhaalde hij zijn motto “Nulla dies sine linea / Per aspera ad astra”. Deze woorden hingen op de muren van al zijn woningen en werden gegraveerd op de grafsteen. ©Olga de Kort, 2016.

Noten:

1. Vsevolod Zaderatsky. 24 Preludes en fuga’s. World premiere. Jascha Nemtsov, piano. 2 CD’s. Profil. Edition Günter Hänssler. PH15028, 2015. Zie de CD-bespreking.
2. De Nederlandse première van de 24 Preludes en fuga’s vond plaats op 14 maart 2016 in Splendor te Amsterdam. De in Rusland geboren Duitse pianist Jascha Nemtsov (1963) speelde Zaderatski’s cyclus in de Uilenburger Concerten serie van Leo Smit Stichting. Het recital werd bijgewoond bij Vsevolod Zaderatski (1935), de zoon van de componist uit zijn tweede huwelijk, en Laurent Zaderatzky (1958), de kleinzoon en zoon van Rostislav (1915 – 1983), die Zaderatski voor de laatste keer in 1920 zag, toen hij zijn eerste gezin uit Rusland evacueerde.
3. Zaderatski, V.V., Per Aspera… Sint-Petersburg: Kompozitor, 2de editie, 2015, p. 62.
4. Aleksej Romanov (1904-1918) was de zoon en troonopvolger van de laatste Russische tsaar Nikolaj II (1868-1918). Hij werd samen met zijn ouders en vier zussen vermoord op bevel van de bolsjewistische regering op 17 juli 1918 in Jekaterinenburg.
5. Zaderatski, V.V., p. 76.
6. Ibidem, p. 86.
7. Associatie voor Hedendaagse Muziek bestond in 1924-1931 als afdeling van het Internationale Gezelschap voor Hedendaagse Muziek. Tot de leden behoorden onder anderen D. Sjostakovitsj, N. Roslavets, D. Kabalevski,  N. Mjaskovski. In 1932 werden alle muziekassociaties officieel ontbonden om de plaats voor de Sovjet Componistenbond te ruimen. Aleksandr Mosolov (1900-1973) werd bekend door zijn futuristische en constructivistische composities, waaronder De IJzergieterij uit 1926-1927. Mosolov werd bekritiseerd voor het formalisme, gearresteerd en in 1937 veroordeeld tot acht jaar strafkamp, maar werd na een jaar vrijgelaten dankzij bemiddeling van Mjaskovski.
8. Zaderatski, V. V., p. 103.
9. Zaderatsky trouwde tijdens zijn conservatoriumstudie met zijn medestudente Natalja Pasetsjnik. Ze vertrok met hun vijfjarige zoon Rostislav in 1920 naar Frankrijk en het is Vsevolod niet gelukt om zijn gezin ooit nog terug te zien. Pas 31 jaar later kwam hij via het Zwitserse Rode Kruis te weten hoe het zijn familie verging in Frankrijk.
10. De Sevvostlag was een van de zwaarste Goelag-strafkampen in het noordoosten van Siberië. De overlevingskansen van de gevangenen werden geschat op maximaal vier jaar. Het kamp bestond tussen 1932 en 1952, en werd bevolkt door tussen 90.000 en 170.000 mensen. Er bestaan gegevens van in totaal 501.271 gevangenen. Ze werden ingezet voor de goudwinning en het aanleg van de wegen. In 1938 stierven er 10.251 mensen. (Bron: Sevvostlag in Wikipedia).
11. Zaderatski, V. V., pp. 197-211.
12. Zaderatski, V. V., Muzikale ideeën en beelden uit de vorige eeuw. Moskou: Kompozitor, 2014, pp. 207-227.
13. Kort, Olga, de. Interview met Jascha Nemtsov, Berlijn, 9 februari 2016.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: