O. de Kort. Toelichting – Russische Kerst – Tsjaikovski & Rimski-Korsakov – philharmonie zuidnederland, december 2016

Toelichting (gepubliceerd in de Klank, nr. 2, 2016): Pjotr Tsjaikovski. Pianoconcert nr. 1; Nikolaj Rimski-Korsakov. Shéhérazade/ philharmonie zuidnederland, Dmitri Liss, dirigent, Boris Berezovsky (Eindhoven) & Andrei Korobeinikov (overige steden), piano, m.m.v. Adelina Hasani, viool. 

⇒ 16 december 2016, 20.15/ Muziekgebouw Eindhoven; 20 december, 20.30/ Concertzaal Tilburg; 21 december, 20.00/ Theater aan de Parade, ‘s-Hertogenbosch; 22 december, 20.30/ Chassé Theater, Breda; 23 december, 20.00/ Theater Heerlen.

Russische betovering en magie van Kerstfeest

Russische of Nederlandse Kerst, het is de tijd van sprookjes en magie, nieuwe hoop en nostalgische herinneringen. Daar hoort muziek bij en geen feestelijke melodie kan de sfeer zo verklanken als de muziek van Tsjaikovski en Rimski-Korsakov. Bij de een borrelt het van dromen en verlangen, bij de ander word je ondergedompeld in de mysterieuze wereld van betoverende klanken. De magie van de klanken neemt een vrije vlucht en creëert werelden die opeens heel dichtbij lijken. Want welk kerstfeest is zonder betovering?Tchaikovsky

‘Dichter in de muziek’. Toevallig of niet, Tsjaikovski’s Eerste Pianoconcert klonk voor het eerst op de avond van 24 december 1874. De componist speelde de pianotranscriptie voor zijn vrienden, maar het nieuwe werk viel niet in de smaak. Vooral Nikolaj Rubinstein had kritiek op bijna alles wat Tsjaikovski juist goed vond. De beledigde componist besloot om het concert te laten publiceren zonder ook maar één verandering aan te brengen, alsof de pijnlijk verlopen voorspeelavond niet eens had plaatsgevonden.

Ondanks deze eerste teleurstelling, werd dit lyrische, ademend van levensvreugde en gloeiend van optimisme concert, onverdeeld populair bij luisteraars en musici. Niet in de laatste plaats dankzij de mooie melodieën en lyrische motieven die niemand onverschillig lieten. De Duitse dirigent Hans von Bülow prees de componist als  ‘ware dichter in de muziek’. Onder zijn leiding kreeg het Eerste Pianoconcert zijn Amerikaanse première. Op alle zes concertavonden werd de Finale als toegift herhaald. Het was het begin van een reeks succesvolle uitvoeringen in Sint-Petersburg en Moskou, en – onder baton van Tsjaikovski zelf – in Hamburg, Praag, Dresden, Londen, New-York en Brussel. Zelfs Nikolaj Rubinstein was bereid om zijn mening te herzien, en koos het Eerste Pianoconcert voor het programma op de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1878.

Sprookjesachtige klanken en kleuren. Als kind droomde Nikolaj Rimski-Korsakov van de zee en verre reizen, geheel in overeenstemming met de familietraditie. Het oude aristocratische geslacht van de Rimski-Korsakovs telde vele militairen en reizigers, en nadat zijn oudere broer naar de marine ging, stond het besluit van Nikolaj al vast. Op zijn twaalfde werd hij cadet aan de Maritieme school in Sint-Petersburg, op zijn achttiende vertrok hij voor een tweeënhalf jaar durende wereldreis. Er klonk meer muziek voor hem in het geluid van de zeegolven dan in menig werk van zijn toekomstige muziekcollega’s. Zelfs toen hij definitief voor de muziek koos, lieten de herinneringen aan de exotische kleuren, klanken en geuren die hij leerde kennen tijdens zijn zee-expeditie hem niet los. 26 jaar later herkende hij ze in de verhalen van Shéhérazade uit de Arabische Duizend-en-een-nacht220px-Rimski-Korsakov by Serow_004

Aanvankelijk gaf hij titels aan alle vier delen van zijn orkestrale suite, maar verwijderde ze al bij de tweede uitgave om de verbeelding van de luisteraars niet te beïnvloeden. Niets mocht de fantasie in de weg staan, vond hij, maar hij zou zich waarschijnlijk in zijn graf omdraaien als hij wist waar de verbeelding van Michail Fokin Djagilevs Ballets Russes in 1910 toe leidde: een uitbundige haremfeest in plaats van de schipbreuk in de finale van zijn Shéhérazade.

De symfonische suite is een muzikale caleidoscoop van thema’s en motieven, die de sprookjesachtige beelden van het ’exotische’ Midden-Oosten oproepen. Hoewel Rimski-Korsakov nergens echte folklorethema’s gebruikte, wist hij met de juiste intonaties, grillige melodieën en ritmes zijn eigen, uitbundig kleurrijke wereld van Arabische marktpleinen, rumoerige bazaars en weelderige paleizen te creëren. Het mozaïek van klankkleuren wordt ingelegd bij Shéhérazade, want haar leidmotief komt in alle delen terug in de steeds nieuwe verhalen voor de sultan Sjahriaar. Voor het eerst klinkt het in een vederlichte, grillige arabesk van een soloviool in het eerste deel, waar de sultan het eerste sprookje over Sinbad en zijn schip krijgt te horen. Het tweede deel is een sprookje in het sprookje met het verhaal van Prins Kalender. De lyrische Jonge prins en de prinses vertelling en het afsluitende Feest in Bagdad eindigen met de onrust op de zee en de schipbreuk. In een oogopslag deinst de Oriëntaalse sprookjessfeer terug voor golven van de eigenzinnige zee waarvan Rimski-Korsakov zijn hele leven bleef dromen. ©Olga de Kort, 2016.

zie ook: O. de Kort. Interview met Boris Berezovsky en Andrei Korobeinikov over Tsjaikovski’s Eerste Pianoconcert.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: